ट्रेंडिंग:

>> संघीय संसदको हिउँदे अधिवेशन अन्त्य गर्न सिफारिस >> ‘बा–आमासँग नगरप्रमुख’ कार्यक्रमको प्रभावकारिता बढ्दै >> गाउँपालिकाको अनुदानमा खेतबारी जोत्ने आधुनिक उपकरण >> वर्षको अन्तिम दिन,सुनको भाउमा नयाँ रेकर्ड >> म्यानमारमा सैन्य कुपछि ह्वात्तै बढ्यो गरिबी दर >> बाजुरा केन्द्रबिन्दु बनाएर ३.७ रेक्टर स्केलको भूकम्प >> वाणिज्य बैंकहरूले घटाए ब्याजदर >> एसीसी प्रिमियर कप : नेपाल मलेसियासँग भिड्दै >> लुम्बिनीका मुख्यमन्त्री महराले आज विश्वासको मत लिने >> कोरियामा देखेको कफीले जव प्रेमको ध्यान मोड्यो…! >> देश बचाउन कांग्रेस–एमाले मिलौंः डा. शेखर कोईराला >> पशु बधशालाः १५ वर्षदेखिको सपना पूरा हुँदै >> विद्यार्थीहरूलाई जोडौं भर्ना अभियानमा >> उजाडिएका गाउँघरमा छरौं– आशाको सुनौलो किरण >> पर्यटन केन्द्र बन्दै ‘गौतमबुद्ध राष्ट्रिय उद्यान’ >> राशीअनुसार तपाईंको आजको भाग्य हेर्नुहोस् : आजको राशीफल >> सत्ता समिकरणमा प्वाल पारेर नेपाली कांग्रेस सत्तामा आउन चाहान्छ: पौडेल >> गुल्मीको हिमालय आधारभूत विद्यालयमा दिवाकर पन्थीले गरे टीकाराम गुरु स्मृति अक्षयकोष स्थापना >> हरेक परिवर्तन एमालेको विचारबाट निर्देशित : पद्मा अर्याल >> ठुलाखर्क सेवा समाज रूपन्देहीद्वारा भित्तेपात्रो विमोचन >> ‘सफा हिमाल अभियान २०२४’ को ध्वजारोहण समारोह सम्पन्न >> जेसीआई तिलोत्तमाको नया वर्ष शुभकामना तथा क्यालेण्डर विमोचन >> बिग्रिए सिसिटिभी, अपराधका घटनामा वृद्धि >> सुप्रिम सहकारी पीडितको गृहमन्त्रीलाई प्रश्न : जिबि र सागर कहिले पक्रिन्छन् ? >> अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता संरक्षणका लागि कर्णालीमा अभियान >> स्कलर्समा कक्षा १२ का विद्यार्थीलाई बिदाई >> नेशनल प्याथल्याब भयो आइएसओ प्रमाणीकरण (भिडियोसहित) >> आगलागी सम्बन्धी कृत्रिम घट्ना अभ्यास >> गृहमन्त्री लामिछानेमाथि संसदीय छानबिन समिति बन्दैन : प्रधानमन्त्री >> `ई-ड्राईभ नेपाल´ को सेवा लुम्बिनीमा >> झाडापखाला नियन्त्रणमा ढिलाई किन ? >> अग्नी जोखिम व्यवस्थापनमा ध्यान दिने बेला >> कार्यालयमा नारा, वनमा डढेलो >> चार प्रदेशमा चट्याङ्गसहित हल्का वर्षाको सम्भावना >> आईपीएल क्रिकेटमा शीर्ष स्थानको राजस्थानलाई गुजरातले हरायो >> ईद उल फित्रमा एमाले रुपन्देहीको शुभकामना >> इस्लाम धर्मावलम्बीले इद–उल–फित्र मनाउदै, आज सार्वजनिक बिदा, प्रधानमन्त्रीले दिए शुभकामना >> एसीसी प्रिमियर कपमा नेपालले पहिलो खेल मलेसियासँग खेल्ने >> राशीअनुसार तपाईंको आजको भाग्य हेर्नुहोस् : आजको राशीफल >> सीमा क्षेत्रका वासिन्दासँग परिवारमैत्री वातवरण बनाउँदै सशस्त्र प्रहरी >> रुपन्देही ईभेन्टसको ईफतारीमा सहयोग >> बुटवलमा पहिलो पटक कलेजोको बायोप्सी जाँचको सुरुवात ग्यास्ट्रो सेन्टरमा >> गण्डकी सरकारलाई दीर्घकालीन निर्णय गर्न सर्वोच्चको रोक, वैशाख १० मा पूर्ण सुनुवाइ >> नवनियुक्त मुख्यमन्त्री कँडेलले लिए शपथ >> कोशीमा बैसाख ६ गते विशेष अधिवेशन >> होराइजन जिबिएसमा शुभकामना तथा विदाई कार्यक्रम सम्पन्न >> राष्ट्रिय सभाको उपाध्यक्षमा विमला घिमिरे विजयी >> बुटवलको प्लान बी मा ‘न्यू ईयर ईभ’ >> भारतका ब्रेन मास्टर सुधिरलाई उपाधि >> बैशाख १ गते ग्राण्ड ओपनिङ हुंदै ४० करोड लगानीको दि क्राउन इन होटल

बौद्ध शिक्षाभित्रको कल्याणकारी अर्थशास्त्र

१६ फाल्गुन २०८०, बुधबार
१६ फाल्गुन २०८०, बुधबार

अर्थशास्त्री पिगुले यसलाई समाजमा मानिसहरूले प्राप्त गर्ने उपयोगिताको कूल योगफल मानेका छन् । आधुनिक अर्थशास्त्री परेटोले भने यसलाई उत्पादन एवम् विनिमयका माध्यमले समाजमा रहेका मानिसहरूले प्राप्त गर्ने कल्याणसँग जोडेका छन् । उनले उत्पादन गर्ने क्रममा साधन र स्रोतको उच्चतम् प्रयोग गरी यसलाई खेर जान नदिने ढङ्गले उपयोग गर्नु पर्दछ भन्ने मान्यता राख्दछन् । त्यतिमात्र होइन उनले वितरणको सन्दर्भमा जबसम्म एक व्यक्तिको सन्तुष्टी वृद्धि गर्दा अर्काे वस्तुको सन्तुष्टिमा कमी ल्याउनु पर्दैन, तबसम्म विनिमयलाई निरन्तरता दिई समग्रमा सन्तुष्टी अधिकतम गराउन सकिन्छ भन्ने मान्यता राखेका छन् । अर्काेतिर बुद्धले दिनुभएको शिक्षामा बहुजन हिताय र बहुजन सुखायको अवधारणा रहेको पाइन्छ, जुन कल्याणकारी अर्थशास्त्रको मूल मर्म हो । यस प्रकार अधिक मानिसको सुख (सन्तुष्टी) लाई प्राथमिकता दिएको हुँदा बुद्धका विचारहरू कल्यांणकारी अर्थशास्त्रसँग नजिक रहेका छन् भन्न सकिन्छ ।

बुद्धले बुद्धत्व प्राप्तिपछि पैतालीस वर्षसम्म विभिन्न स्थानमा पुगेर जे जस्ता उपदेशहरू दिनुभयो । तिनीहरूलाई मूलरूपमा तीन भागमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ । सर्वप्रथम सामाजिक कार्यका लागि समुदायलाई दिइएका उपदेश । दोस्रो भिक्षुगणलाई दिइएका उपदेश । तेस्रो शासन व्यवस्था संचालन गर्ने शासकहरूलाई दिइएका उपदेश । वास्तवमा यी सटै क्षेत्रका लागि दिइएका उपदेशहरूको सार लोककल्याण अर्थात बहुजन हित र बहुजन सुखका लागि भएको देखिन्छ । बुद्धका उपदेशहरूलाई विश्लेषण गर्ने हो आधुनिक लोककल्णकारी व्यवस्थाका चरित्रहरूसँग मेल खाने खालका देखिन्छन् । जसले गर्दा बौद्ध विचारहरू कल्याणकारी राज्य स्थापनाको पक्षमा रहेको मान्न सकिन्छ । बुद्धले ४५ वर्षसम्म मानव जगतलाई उपदेश दिँदै सक्रिय रूपमा विताउनु भयो । त्यतिमात्र होइन, आफ्ना भिक्षुहरूलाई संघ निर्माण गरी मानव समाजमा बौद्ध शिक्षा प्रचार प्रसार गरी मानव कल्याणका लागि निर्देशित गर्नु भयो । त्यसैले पनि बौद्ध शिक्षा कल्याणकारी अर्थशास्त्रको जग निर्माणमा महत्वपूर्ण छ भनी अनुमान गर्न सकिन्छ । आर्थिक दौडमा जित्नेले धेरै प्राप्त गर्ने र दौडमा उत्कृष्ट नहुनेले प्राप्त गर्न सक्दैन भन्ने पश्चिमा अर्थशास्त्रीय चिन्तन छ । उनीहरूको मतमा समतामूलक समाजको परिकल्पनाको कुनै अर्थ छैन र यो फगत भ्रम मात्र हो । तर, बौद्ध शिक्षा यसको ठीक विपरीत छ । बौद्ध विचारमा भौतिक सुख सुबिधाभन्दा सम्पुर्ण मानवलाई समट्ने समतामुलक सुबिधालाई जोड दिइन्छ । यसमा मानव–मानब बिचको असमानताको समुल नष्टगर्ने कुरामा जोड दिइन्छ । जसले गर्दा लोककल्याणकारी अर्थशास्त्रको जिम्मेवारी पूरा गर्न सहयोग पुग्दछ । बुद्धले भोकलाई सबैभन्दा ठूलो रोग मान्नु भएको छ । त्यसैले उहाँ मानिसको आर्थिक क्रियाकलाप आफ्नो र अरूको भोक निवारणतर्फ परिलक्षित हुनुपर्ने तर्क गर्नु हुन्छ । वास्तवमा तत्कालीन परम्परावादी समाजमा “जिघच्छा परमा रोगा”, “आरोग्य परमा लाभा” जस्ता कालजयी देशना दिएर मानव कल्याणको मार्ग प्रसस्त गर्नु भएको थियो ।

कल्याणकारी राज्यमा अवसरहरूको समान वितरण आवश्यक हुन्छ । यस्तो वितरणले समाजलाई सन्तुलित रूपमा अगाडि बढाउन उत्प्रेरणा दिन्छ । तर, यसको विपरीत नागरिकलाई असमान व्यवहार गरियो भने त्यसले जनतामा अनेक किसिमका अकुशल कर्महरू गर्न बाध्य पार्दछ । समाजमा चोरी बढ्छ । मानिसहरू झुठो बोल्न थाल्छन् । ठग्ने प्रवृत्ति बढ्दै जान्छ । किनकि भोको पेट भर्न मानिसले गलत बाटो पनि अपनाउन सक्दछ । त्यसैले बुद्ध भेकलाई मानिसको ठूलो रोग मान्नु हुन्छ र यसको मूल कारण गरिबी मान्नु हुन्छ । अतः बुद्ध सबैभन्दा पहिले गरिबी हटाउनुपर्ने सुझाउनु हुन्छ । वास्तवमा बुद्धले भने जस्तै कल्याणकारी अर्थशास्त्रले गरिबी र असमानताको अन्त्यको लक्ष्य लिएको हुन्छ । अतः बुद्ध शिक्षाहरूमा कल्याणकारी अर्थशास्त्रको छनक पाउन सकिन्छ । बुद्धले ‘व्याघपज्ज सुत्त’मा मानिसमा आर्थिक सम्पन्नता ल्याउन उन्नति कल्याण सम्बन्धि चार वटा सर्तहरू उल्लेख गर्नु भएको छ । (१) दृढता पूर्वक प्रयत्न (उत्थान सम्पदा), (२) जागृतपना (आरक्ष सम्पदा), (३) असल संगत (कल्याण मित्त) र (४) सन्तुलित जीविका (सम जीविका) । आजभन्दा पच्चीस सय वर्ष पहिले बुद्धले यस्तो उपाय दिएर कल्याणकारी अर्थशास्त्रको बलियो दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्नु भयो । यसलाई बौद्ध शिक्षाभित्रको महत्वपूर्ण कल्याणकारी अर्थशास्त्रीय अवधारणा मान्न सकिन्छ ।

वर्णव्यवस्था र जातिवादलाई प्रश्रय दिइरहेको तत्कालीन वैदिक समाजमा बुद्धले यस्तो व्यवस्थालाई अन्धविश्वांसको संघ्या दिएर समानताको शिक्षा दिनुभयो । सुत्तनिपातमा बुद्धले जन्मका कारण कोहि पनि ठुलो सानो हुदैन भनी आफ्नो धारणा प्रष्ट पार्नु भएको छ । कालो, गोरो, जातपात, धनीगरीब र सबै जातका लागि बुद्धले समान व्यवहार देखाउनु भयो । भिक्षु संघमा विभेदलाई पूर्ण रूपमा निस्तेज पार्नु भयो । महिलालाई समेत समान अवसर दिएर बुद्धले तत्कालीन रुणीवादी समाजमा पनि आधुनिक र कल्याणकारी राज्यको अधार खडा गर्नु भयो । विभेदरहीत शिक्षाकै कारण तत्कालीन समाजमा धेरैले बुद्धको शिक्षालाई अनुशरण पनि गरे । दीघनिकायको कुटदन्त सुत्तमा बुद्धले समाजमा अपराध घटाउन निम्न आय भएका व्यक्तिहरूको आर्थिक उन्नति गर्नुपर्ने सुझाउनु भएको छ । त्यसैगरी कुटदन्त सूत्रमा राज्यले अपराधीहरूलाई सजाय दिएर होइन उनीहरूको गरिबीलाई हटाई आर्थिक सुधार गर्ने दिशामा काम गर्नुपर्ने अवधाराणा उल्लेख गरिएको छ । यसले बुद्ध शिक्षा समाज सुधारको पक्षमा मात्रै होइन कि बरु लोककल्याणकारी राज्यका पक्षपातीको रूपमा उभिएको कुरा प्रष्ट पार्दछ । बुद्धका अनुसार राज्यले व्यापारी व्यवसायीहरूका लागि पुँजी र समानहरू उपलब्ध गराउनु पर्दछ । साथै मजदुरी गर्नेहरूका लागि उचित ज्याल दिने व्यवस्था गर्नु पर्दछ । त्यसैगरी कृषकहरूका लागि बिउ, खानका लागि भात वेतन, खेतमा काम गर्दा चाहिने अन्य सरसामान उपलब्ध गराउनु पर्दछ । यस्तो गर्न सके मात्र राज्यको उत्पादन बढ्छ । यसले सबैको आय बढ्न गई सन्तुष्टी पनि बढ्दछ । बौद्ध शिक्षामा उल्लेखित यस्तो धारणा पनि कल्याणकारी अर्थव्यवस्थाकै पक्षमा रहेको मान्न सकिन्छ । बुद्धले व्यक्तिलाई आत्मनिर्भर बनाउने विषयमा उपदेश गर्नु भएको छ । आफ्ना लागि आफै प्रकाश बन्नुपर्ने कुरा सुझाउनु भएको छ । सिंगालोवाद सूत्रमा छोराछारीलाई शिल्पविद्या सिकाउनुु बाबु आमाको कर्तव्य मानिएको छ । व्यक्तिले आफूमा भएको अल्छीपना त्यागेर आत्मनिर्भर बन्नसक्ने बुद्धको राय छ । आलस्यले मानिसलाई प्रगति गर्न नदिने उहाँको तर्क छ ।

बुद्धले आर्यअष्टाङ्गिक मार्गमा सम्यक आजिवीकाको रूपमा उल्लेख गर्नु भएको छ । यसमा व्यवसायीहरूलाई मित्थ्या आजीविकाबाट टाढा रही ठीक तरिकाले कमाएर आजिवीका गर्नुपर्ने कुरा सुझाइएको छ । बौद्ध शिक्षामा मैत्री र करुणालाई निकै महत्व दिइन्छ । चाहे उपभोग होओस् वा उत्पादन । सबै आर्थिक क्रियाकलापमा मैत्री र करुणालाई पनि ख्याल गरियो भने कल्याणकारी राज्यको निर्माण गर्न सहज हुन्छ । यस अर्थमा बौद्ध शिक्षाभित्र कल्याणकारी अर्थशास्त्रको अवधारणा रहेको मान्न सकिन्छ । बुद्धको प्रतीत्यसमुत्पाद सिद्धान्तले कार्य कारण सम्बन्धको व्याख्या गरेको छ । संसारमा घटित हरेक घटनाको कुनै न कुनै कारण हुन्छ र ब्रमाण्डका हरेक चिज वा जीवहरू आपसमा अन्तर सम्बन्धित हुन्छन् । त्यसैले आफ्नो उन्नति ख्याल गर्दा अरूको अवनति हुनु हुँदैन । बरु अरूको पनि उन्नतिको ख्याल गर्नु पर्दछ । यो सिद्धान्तले मानव समाजको परम्परावादी र व्यक्तिवादी दृष्टिकोणमा परिवर्तन गरी समग्र बुझाइको स्तर बढाउन र फराकिलो पार्न प्रोत्साहित गर्दछ । कल्याणकारी अर्थशास्त्रले अन्तरनिर्भरताको विचारलाई समेटेर व्यक्ति र बृहत् इकोसिस्टम दुवैको कल्याणलाई सम्बोधन गर्ने नीतिहरू विकास गर्न सक्छ । कुनैपनि देशको कूल ग्राहस्थ्य उत्पादन बढेको छ वा आर्थिक वृद्धि तीब्र छ भन्दैमा त्यहाँका जनताको आर्थिक उन्नति भएको छ भनी मान्न सकिँदैन । गरिबी र आय असमानता नघटाएसम्म जनताको कल्याणमा वृद्धि गर्न नसकिने हुँदा त्यस्तो आर्थिक वृद्धिले कुनै पनि अर्थ राख्दैन । अतः बौद्ध शिक्षालाई व्यवहारिक रूपमा कल्याणकारी अर्थशास्त्रको अवधारणा लागू गर्नमा प्रयोग गर्ने हो भने त्यसबाट मुलुक समृद्ध र सुखी बन्ने कुरालाई नकार्न सकिँदैन् ।

यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?