श्रावण ८ २०७८   |  2021 Jul 23    


लेख रचना

लुम्बिनी प्रदेशको जनसंख्या: न थिति, न नीति

प्रदेशको जनसंख्या स्थितिः हिमाल देखि तराईसम्मको भूभाग समेटेको लुम्बिनी प्रदेशको जनसंख्या बनावट र वितरणमा राष्ट्रिय स्वरूप नै प्रतिबिम्बित भएको देखिन्छ । वि.सं. २०६८ को जनगणनाअनुसार यस प्रद...
पुरा पढ्नुहोस

लुम्बिनी प्रदेशको जनसंख्या: न थिति, न नीति

प्रदेशको जनसंख्या स्थितिः हिमाल देखि तराईसम्मको भूभाग समेटेको लुम्बिनी प्रदेशको जनसंख्या बनावट र वितरणमा राष्ट्रिय स्वरूप नै प्रतिबिम्बित भएको देखिन्छ । वि.सं. २०६८ को जनगणनाअनुसार यस प्रदेशमा ८८४,७५७ घरपरिवार र कूल जनसंख्या ४४ लाख ९९ हजार २७२ रहेको छ । जनसंख्यामा पुरुष र महिलाको अनुपात क्रमशः ४७.६ प्रतिशत र ५२.४ प्रतिशत रहेको छ । दश वर्ष अघिको जनगणना अनुसार रुपन्देहीमा यस प्रदेशका १९.६ प्रतिशत अर्थात ८ लाख ८० हजार १९६ जना मानिसहरू बसोबास गर्दछन् । त्यसपछि कपिलवस्...
पुरा पढ्नुहोस

खस्कदै वातावरणीय नैतिकता

मेलम्चीमा बाढीको वितण्डापछि नदि र बजारको अवस्था टेलिभिजनमा धेरैले हेर्न पाइयो । टेलिभिजनमा देखाइएको एक दृश्यमा एकजना स्थानीय वासिन्दाले बाढी पसेको एक ठाउँ देखाउँदै भनिरहेका थिए “उ त्...
पुरा पढ्नुहोस

खस्कदै वातावरणीय नैतिकता

मेलम्चीमा बाढीको वितण्डापछि नदि र बजारको अवस्था टेलिभिजनमा धेरैले हेर्न पाइयो । टेलिभिजनमा देखाइएको एक दृश्यमा एकजना स्थानीय वासिन्दाले बाढी पसेको एक ठाउँ देखाउँदै भनिरहेका थिए “उ त्यहाँ हामीले लाश जलाउँथ्यौं.“ ती मानिसले देखाएको ठाउँदेखि धेरै अगाडीसम्म बाढीले बिथोलेको ठूलो बजार थियो । उनकै भनाईमा विगतमा लाश जलाउने ठाउँ अर्थात नदि किनारमा ठूलो बजार बसिसकेको थियो । नदीलाई खुम्चाएर बजार बनाएकोले मेलम्चीमा बढी क्षति भएको जो कोहिले पनि सहजै अनुमान लगाउन सक...
पुरा पढ्नुहोस

सञ्चारको छोटो नालीबेली

हाम्रो सञ्चार परम्पराको इतिहास निकै पुरानू छ । समाचार ताजा र द्रुत हुनुपर्छ भन्ने मान्यता सञ्चार तथा सङ्गीत विधाका प्रणेता नारदको व्यवहार तथा क्रियाकलापबाट जान्न सकिन्छ । एक मुहूर्त अर्थात् अठचालीस मिनेटभन्दा बढी समय...
पुरा पढ्नुहोस

सञ्चारको छोटो नालीबेली

हाम्रो सञ्चार परम्पराको इतिहास निकै पुरानू छ । समाचार ताजा र द्रुत हुनुपर्छ भन्ने मान्यता सञ्चार तथा सङ्गीत विधाका प्रणेता नारदको व्यवहार तथा क्रियाकलापबाट जान्न सकिन्छ । एक मुहूर्त अर्थात् अठचालीस मिनेटभन्दा बढी समय एकै ठाउँमा नबस्ने व्रत थियो नारदको । एक व्यस्त पत्रकारको जीवन ! उनैका अनुगामी हुन् गन्धर्व जाति । गान र समाचार सँगै ।

बाबाले सोध्लान् खै छोरोे भन्लान्... । (लडाइँको समाचार कर्खा ।)
धन्य प्रतापी प्रताप शम्शेर तिम्रै गुण गाउँदछन् सारा । पानी नपाइने यो पल्पाको ठाउँमा बन...
पुरा पढ्नुहोस

नयाँ बजेटको पुरानै निरन्तरता

असार १ गते सातवटै प्रदेशले नयाँ आर्थिक बर्ष २०७८/७९ को बजेट सार्वजनिक गरिसकेका छन् । सवै प्रदेशको बजेट आकारमा तलमाथि भएपनि बजेटले सम्बोधन गरेको विषय स्वरुप र सारमा समान देखिन्छन् । अर्थात...
पुरा पढ्नुहोस

नयाँ बजेटको पुरानै निरन्तरता

असार १ गते सातवटै प्रदेशले नयाँ आर्थिक बर्ष २०७८/७९ को बजेट सार्वजनिक गरिसकेका छन् । सवै प्रदेशको बजेट आकारमा तलमाथि भएपनि बजेटले सम्बोधन गरेको विषय स्वरुप र सारमा समान देखिन्छन् । अर्थात गत वर्षको जस्तै बजेटले यसपटक पनि समान प्राथमिकता र नारालाई आत्मसात गरेका छन् । कोभिडलाई प्राथमिकता, साथै कृषि, उद्योग र पर्यटन क्षेत्रको विकास बजेटका आम प्राथमिकता हुन । लुम्विनी प्रदेशमा पनि प्रदेशका आर्थिक मामिला तथा योजना मन्त्री बैजनाथ चौधरीले करिव ४१ अर्ब हाराहारीको बजेट सार...
पुरा पढ्नुहोस

गोठाले जीवन र भ्रष्टाचार

पुरानू जमानामा प्रत्येक घरमा गाई गोरु पाल्ने चलन थियो । गोरु नपाल्नेले पनि गाई पाल्थे । लिपपोतकालागि गोबर, गोठको शोभा, घरको लच्छिन भनेर । गाई बाख्रा चरुवा हुन्थे । भैँसी बँधुवा हुन्थे ।
पुरा पढ्नुहोस

गोठाले जीवन र भ्रष्टाचार

पुरानू जमानामा प्रत्येक घरमा गाई गोरु पाल्ने चलन थियो । गोरु नपाल्नेले पनि गाई पाल्थे । लिपपोतकालागि गोबर, गोठको शोभा, घरको लच्छिन भनेर । गाई बाख्रा चरुवा हुन्थे । भैँसी बँधुवा हुन्थे ।


करिब बीस कुरिया भएको हाम्रो गाउँमा पचास साठीगाई गोरु र त्यत्तिकै सङ्ख्यामा बाख्रा थिए । एउटै चरनमा चर्ने यी गाईहरू पनि सामूहिक जीवनमा अभ्यस्त थिए । एक घरका मात्र छुट्टै चर्न चराउन खोज्दा खुसी मान्दैनथे ।

पुरा पढ्नुहोस

आर्थिक गतिशीलतामा खोप पहुँचको प्रभावकारिता

विश्वका दुई ठूला अर्थतन्त्र भएका मुलुक अमेरिका र चीनले खोपमा नागरिकको पहुँच विस्तार गरेसंगै आर्थिक बृद्धिमा त्यसको सकारात्मक प्रभाव देखिएको छ । कोभिडका कारण विश्वकै सबैभन्दा ठूलो अर्थतन्त्...
पुरा पढ्नुहोस

आर्थिक गतिशीलतामा खोप पहुँचको प्रभावकारिता

विश्वका दुई ठूला अर्थतन्त्र भएका मुलुक अमेरिका र चीनले खोपमा नागरिकको पहुँच विस्तार गरेसंगै आर्थिक बृद्धिमा त्यसको सकारात्मक प्रभाव देखिएको छ । कोभिडका कारण विश्वकै सबैभन्दा ठूलो अर्थतन्त्र भएको मुलुक अमेरिकाको गत वर्षको आर्थिक वृद्धि ३.५ प्रतिशतले गिरावट आएको थियो तर खोप अभियान तिब्र बनाएसँगै अमेरिकी अर्थतन्त्र उकालो लागेको छ । विश्व बैंकले सन् २०२१ मा अमेरिकी अर्थतन्त्र ६.८ प्रतिशतले वृद्धि हुने अनुमान गरेको छ । त्यसैगरी विश्वकै दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्र रहेको चीनक...
पुरा पढ्नुहोस

अर्थपूर्ण छन् यी टिपन टापन

१. झपेन्द्र जिसीले आफ्नो मुहार पुस्तिकामा एउटा स्टाटस लेखेः– हाम्री आमा हामीबाट विदा भएको ५८ वर्ष/ हिउँद बिते । फोटो पनि छैन । ऊ...
पुरा पढ्नुहोस

अर्थपूर्ण छन् यी टिपन टापन

१. झपेन्द्र जिसीले आफ्नो मुहार पुस्तिकामा एउटा स्टाटस लेखेः–

हाम्री आमा हामीबाट विदा भएको ५८ वर्ष/ हिउँद बिते । फोटो पनि छैन । ऊ बेला क्यामेरा पनि थिएन, फोटो हुने कुरै भएन । हाम्री आमाले जुत्ता चप्पल लाउनु भएन ।

तर काजक्रिया गर्दाखेरि भने चप्पल दान गरेको सम्झना छ । मेरी फुपू (मल्मुल) ले त्यतिबेला भनेको सुनेको हुँ, “भाउजू अर्थात मेरी आमाले जिन्दगीमा जुत्ता चप्पल ल...
पुरा पढ्नुहोस

ऋण दिलाउने सर्टिफिकेटको ब्यथा

सरकाराले अध्यादेश मार्फत आ.ब. २०७८/७९ को बजेट सार्वजनिक गरेको छ । अघिल्ला वर्षहरुमा भन्दा तुलनात्मक रुपमा शिक्षा र स्वास्थ्यलाई बढी प्राथमिकता दिएको यो बजेटमा रोजगारी सम्बन्धि ७ वटा बुंदाह...
पुरा पढ्नुहोस

ऋण दिलाउने सर्टिफिकेटको ब्यथा

सरकाराले अध्यादेश मार्फत आ.ब. २०७८/७९ को बजेट सार्वजनिक गरेको छ । अघिल्ला वर्षहरुमा भन्दा तुलनात्मक रुपमा शिक्षा र स्वास्थ्यलाई बढी प्राथमिकता दिएको यो बजेटमा रोजगारी सम्बन्धि ७ वटा बुंदाहरु परेका छन् । यिनैमध्येमा स्नातक वा सो भन्दा माथि शैक्षिक योग्यता हासिल गरेका युवालाई आफुले प्राप्त गरेको शैक्षिक प्रमाणपत्र धितो राखी अधिकतम पाँच प्रतिशत व्याज दरमा पच्चीस लाखसम्म सहुलियतपूर्ण कर्जा उपलव्ध गराइने कार्यक्रम पनि परेको छ । कोभिड–१९ ले बेरोजगारी सिर्जना गरेको...
पुरा पढ्नुहोस

इकोसिस्टम पुनर्भरण

पृथ्वीलाइ जीवित ग्रह बनाउनको लागि यहाँको हावा, पानी, माटो, तापक्रमका साथसाथै जीवजन्तु र वनस्पतिको मुख्य भूमिका छ । यिनै तत्वहरु मिलेर पृथ्वीमा विशिष्ट प्रणाली निर्माण गरेका छन् । जैविक र भ...
पुरा पढ्नुहोस

इकोसिस्टम पुनर्भरण

पृथ्वीलाइ जीवित ग्रह बनाउनको लागि यहाँको हावा, पानी, माटो, तापक्रमका साथसाथै जीवजन्तु र वनस्पतिको मुख्य भूमिका छ । यिनै तत्वहरु मिलेर पृथ्वीमा विशिष्ट प्रणाली निर्माण गरेका छन् । जैविक र भौतिक वस्तुहरु मिलर बनेको यहि प्रणाली नै परिस्थितिक प्रणाली (ईकोसिस्टम) हो । जीवजन्तु र वनस्पतिको उपलब्धता, पानी, हावा र माटोको भिन्नता अनुसार संसारभर धेरै किसिमका इकोसिस्टम तयार भएका छन् । उच्च हिमालदेखि समुन्द्रको पिधसम्म रहेका यस्ता इकोसिस्टमले पृथ्वीलाई जीवन दिएका मात्र छैनन्,...
पुरा पढ्नुहोस

जनता रिझाउने बजेटको चुनौतिपूर्ण कार्यान्वयन

सरकारले आर्थिक वर्ष २०७८/०७९ का लागि नयाँ बजेट सार्वजनिक गरेको छ । नयाँ बजेट सार्वजनिक भएसंगै मिश्रित प्रतिकृया प्राप्त भएका छन् । बजेट पुरानै ढर्राको, परम्परागत भएको, जनतालाई उत्साहित बना...
पुरा पढ्नुहोस

जनता रिझाउने बजेटको चुनौतिपूर्ण कार्यान्वयन

सरकारले आर्थिक वर्ष २०७८/०७९ का लागि नयाँ बजेट सार्वजनिक गरेको छ । नयाँ बजेट सार्वजनिक भएसंगै मिश्रित प्रतिकृया प्राप्त भएका छन् । बजेट पुरानै ढर्राको, परम्परागत भएको, जनतालाई उत्साहित बनाउन नसकेको, लोकप्रियताका नाममा बजेट छर्ने काम गरेको र कार्यान्वयन चुनौतिपूर्ण रहेको आरोप यसअघि पनि लाग्दै आएको हो । उता सत्तापक्षले भने बजेटलाई सधै जनमुखी भएको दावी गर्दछ । यी बर्षैदेखि हुँदै आएको बजेटमाथिको कृया प्रतिकृया हुन् ।

निश्चितरुपमा य...
पुरा पढ्नुहोस